Ani gelişen bilinç bulanıklığı normal yaşlanmanın bir parçası değildir. Saatler veya günler içinde başlayan bilinç bulanıklığı (konfüzyon); bir enfeksiyon, bir ilaç veya başka bir akut hastalığın neden olduğu deliryum olabilir. Bilinç bulanıklığına yüzde sarkma, kolda veya bacakta güçsüzlük, peltek ya da anlaşılmaz konuşma, görme veya denge kaybı ya da ani şiddetli baş ağrısı eşlik ediyorsa bu bir inme olabilir. Hemen yerel acil durum numarasını arayın.
Önemli noktalar
- Anahtarları nereye koyduğunu unutmak veya bir ismi hatırlamakta zorlanmak gibi ara sıra yaşanan unutkanlık, yaşla birlikte yaygındır. Demans, yaşlanmanın normal bir parçası değildir.
- Demansta bellek, düşünme, dil, muhakeme veya davranış sorunları günlük yaşamı etkileyecek kadar belirgindir. Alzheimer hastalığı en yaygın nedendir ve dünya genelindeki vakaların yaklaşık %60 ila %70'inde rol oynar (Dünya Sağlık Örgütü, DSÖ/WHO).
- Erken uyarı işaretleri arasında aynı soruları tekrar tekrar sormak, tanıdık yerlerde kaybolmak, parayı idare etmekte veya bir yemek tarifini takip etmekte zorlanmak ve tarihi ya da mevsimi karıştırmak yer alır.
- Tedavi edilebilir birçok sorun bellek kaybına neden olabilir veya onu kötüleştirebilir: depresyon, tiroit hastalığı, düşük B12 vitamini, ilaç yan etkileri, alkol, uyku sorunları ve böbrek veya karaciğer hastalığı.
- Saatler veya günler içinde düşünmede hızlı bir değişiklik olması aynı gün veya acil değerlendirme gerektirir. Bunun Alzheimer hastalığından çok deliryum veya inme olma olasılığı daha yüksektir.
Alzheimer hastalığı nedir?
Alzheimer hastalığı, belleğe ve düşünme becerilerine yavaş yavaş zarar veren bir beyin hastalığıdır. Amiloid plakları ve tau yumakları gibi beyin değişiklikleri, belirtiler ortaya çıkmadan on yıl veya daha uzun süre önce başlar; bu evreye klinik öncesi (preklinik) Alzheimer hastalığı denir. Bu beyin değişikliklerine sahip olan herkeste ileride demans gelişmez (ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, NIA).
DSÖ, 2021 yılında dünya genelinde 57 milyon kişinin demansla yaşadığını, her yıl yaklaşık 10 milyon yeni vaka görüldüğünü ve bunların %60'tan fazlasının düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşadığını tahmin etmektedir. Yaş, bilinen en güçlü risk faktörüdür. Alzheimer hastalığı olan çoğu kişide belirtiler 60'lı yaşların ortasında veya daha sonra başlar. 65 yaşından önce başlayan erken başlangıçlı demans, vakaların %9'una kadarını oluşturur (DSÖ).
Diğer demans türleri arasında vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans bulunur; karma formlar da sıklıkla bir arada görülür.
Normal yaşlanma mı, uyarı işareti mi?
Yaşla birlikte birçok kişi yeni şeyleri daha yavaş öğrenir ve zaman zaman bir kelimeyi, bir randevuyu veya bir şeyi nereye koyduğunu unutur. Temel fark, bunun günlük yaşam üzerindeki etkisidir. NIA bunları şöyle karşılaştırır:
| Genellikle normal yaşlanma | Olası demans işareti |
|---|---|
| Arada bir kötü bir karar vermek | Çoğu zaman yanlış değerlendirme yapmak ve kötü kararlar vermek |
| Aylık bir ödemeyi kaçırmak | Aylık faturaları halletmekte sorun yaşamak |
| Hangi gün olduğunu unutup daha sonra hatırlamak | Tarihi veya yılın hangi zamanı olduğunu karıştırmak |
| Bazen hangi kelimeyi kullanacağını unutmak | Sohbet etmekte zorlanmak |
| Zaman zaman eşyaları kaybetmek | Eşyaları sık sık yanlış yere koymak ve bulamamak |
Erken uyarı işaretleri
Bellek sorunları genellikle Alzheimer hastalığının ilk işaretlerinden biridir, ancak diğer düşünme becerilerindeki değişiklikler daha önce ortaya çıkabilir. Doktora başvurmayı gerektiren işaretler şunlardır:
- yeni öğrenilen bilgileri unutmak ve aynı soruları tekrar tekrar sormak
- eskiden iyi bildiğiniz yerlerde ya da yürürken veya araç kullanırken kaybolmak
- plan yapmakta, sorun çözmekte veya bir yemek tarifini ya da yol tarifini takip etmekte zorlanmak
- parayı idare etmekte ve faturaları ödemekte zorlanmak
- tarihleri, yılın hangi zamanı olduğunu veya nerede olduğunuzu karıştırmak
- doğru kelimeyi bulmakta veya bir sohbeti takip etmekte güçlük çekmek
- mesafeleri yanlış tahmin etmek veya gördüklerinizi anlamakta zorlanmak
- eşyaları tuhaf yerlere koymak ve bulmak için adımlarını geriye doğru izleyememek
- günlük işleri bitirmenin çok daha uzun sürmesi
- yeni başlayan kaygı, sinirlilik, ilgisizlik veya işten ve sosyal etkinliklerden uzaklaşma dahil olmak üzere ruh hâlinde, kişilikte veya davranışta değişiklikler
DSÖ, ruh hâli ve davranış değişikliklerinin bazen bellek sorunlarından önce ortaya çıktığını belirtir. Aile üyeleri değişiklikleri çoğu zaman kişinin kendisinden önce fark eder.
Hafif bilişsel bozukluk (HBB; İngilizce kısaltması MCI), kişinin kendine bakabildiği ve günlük işlerini yapabildiği hâlde, aynı yaştaki diğer insanlara göre daha fazla bellek veya düşünme sorunu yaşaması anlamına gelir. HBB, Alzheimer hastalığının erken bir işareti olabilir, ancak HBB olan herkeste bu hastalık gelişmez (NIA).
Önce kontrol edilmesi gereken tedavi edilebilir nedenler
Bellek sorunları demansla ilgisi olmayan durumlardan kaynaklanabilir ve bunlar tedavi edildiğinde çoğu zaman düzelir. NIA şunları sıralar:
- depresyon, kaygı ve ciddi stres veya yas
- tiroit, böbrek veya karaciğer sorunları
- B12 vitamini gibi önemli besin öğelerinin düşük düzeyleri
- ilaç yan etkileri
- alkol veya madde kötüye kullanımı
- uyku sorunları
- beyin sarsıntısı gibi kafa travması
- beyinde kan pıhtıları, tümörler veya enfeksiyonlar
Gözden geçirilmesi gereken ilaçlar: NIA; alerji için kullanılan antihistaminikleri, uyku ilaçlarını, antipsikotikleri, kas gevşeticileri, idrar kaçırma ilaçlarını ve mide, bağırsak veya mesane kramplarına yönelik ilaçları yaşlı yetişkinlerde düşünmeyi bozabilecek ilaçlar arasında sayar. MedlinePlus bunlara sedatifleri, bazı ağrı kesicileri ve diğer antikolinerjik ilaçları bilinç bulanıklığı nedenleri olarak ekler. Randevuya reçeteli, reçetesiz ve bitkisel ürünlerin tam bir listesini getirin ve reçeteyle verilmiş bir ilacı danışmadan bırakmayın.
İşitme ve görme kaybı demansa neden olmaz, ancak hatırlamayı ve sohbet etmeyi zorlaştırabilir ve DSÖ her ikisini de demans risk faktörleri arasında sayar. Bunların kontrol ettirilmesi ve düzeltilmesi faydalıdır.
Değerlendirme nasıl yapılır?
Doktor kişiye ve mümkünse bir aile üyesine veya arkadaşına sağlığını, kullandığı ilaçları, günlük etkinliklerini ve davranışındaki değişiklikleri soracaktır. Değerlendirme genellikle şunları içerir:
- bellek, dikkat, problem çözme, sayma ve dile yönelik kısa testler
- başka nedenleri araştırmak için kan, idrar ve diğer testler
- depresyonun belirtilere neden olup olmadığını veya onları artırıp artırmadığını anlamak için ruh hâlinin değerlendirilmesi
- inme veya tümör gibi başka nedenleri dışlamak için birçok durumda beyin görüntülemesi (BT/CT veya MR/MRI)
Uzman merkezler, Alzheimer ile ilişkili proteinleri beyin omurilik sıvısında (BOS), PET taramalarında veya giderek artan biçimde kanda da ölçebilir. NIA, demans tanısı koymak için tek başına bir kan testi sonucunun kullanılmamasını önerir. Bu testlere erişim ülkeden ülkeye büyük farklılık gösterir. Bellek sorunları olan kişiler her 6 ila 12 ayda bir yeniden değerlendirilmelidir.
Tehlike işaretleri: ne zaman acil yardım alınmalı
- Saatler veya günler içinde ani bilinç bulanıklığı, özellikle uyanıklık gidip geliyorsa, kişi olağandışı şekilde uykulu veya huzursuzsa ya da anlamsız konuşuyorsa. Bu, çoğu zaman enfeksiyon (idrar yolu enfeksiyonu veya zatürre gibi), ilaçlar, alkol veya madde yoksunluğu, tuz ve diğer vücut kimyasallarındaki dengesizlikler ya da düşük oksijen nedeniyle gelişen deliryum olabilir. Deliryum, nedeni tedavi edilirse genellikle geri dönüşlüdür. Aynı gün bir doktora başvurun, kişi çok kötüyse acil servisleri arayın.
- Olası inme: yüzde, kolda veya bacakta ani uyuşma ya da güçsüzlük (özellikle tek tarafta), ani bilinç bulanıklığı veya konuşmada ya da anlamada güçlük, ani görme sorunu, ani denge kaybı veya ani şiddetli baş ağrısı. FAST kontrolünü kullanın (Face: yüzde sarkma, Arm: kolda güçsüzlük, Speech: konuşma güçlüğü, Time: acil servisleri arama zamanı). Her dakika önemlidir.
- bir düşme veya kafa travmasından sonra yeni başlayan bilinç bulanıklığı
- menenjit gibi bir enfeksiyon anlamına gelebilecek, ateş veya şiddetli baş ağrısıyla birlikte bilinç bulanıklığı
- kaybolmuş, yemek yemeyen, kendine bakmayan veya güvensiz davranan, bellek sorunları olan bir kişi
Deliryum demansın üzerine eklenebilir ve NIA, bunu sıklıkla bilişsel gerilemenin izlediğini belirtir. Bilinen demansı olan birinde ani bir değişiklik, hastalığın kötüleştiği varsayılmadan kontrol edilmelidir.
Riski azaltmak ve önceden plan yapmak
Hiçbir ilacın veya yaşam tarzı değişikliğinin Alzheimer hastalığını önlediği gösterilmemiştir. DSÖ; fiziksel olarak aktif olmayı, sigara içmemeyi, zararlı alkol kullanımından kaçınmayı, sağlıklı beslenmeyi, sosyal ve zihinsel olarak aktif kalmayı, sağlıklı bir kiloyu korumayı, kan basıncını, kolesterolü ve kan şekerini kontrol altında tutmayı ve gerektiğinde işitme cihazı kullanmayı önerir. Demansı önleme vaadinde bulunan takviyelere ve beyin egzersizi ürünlerine karşı dikkatli olun (NIA).
Erken tanı; mali, hukuki ve bakımla ilgili kararları planlamak, araç kullanmak gibi güvenlik konularını ele almak ve araştırma çalışmalarına katılmayı düşünmek için zaman kazandırır. Alzheimer hastalığı için şu anda mevcut olan ilaçların çoğu en iyi erken veya orta evrelerde etki eder (NIA).
Sıkça sorulan sorular
İsimleri unutmak Alzheimer hastalığının bir işareti midir?
Tek başına değil. Bir ismi veya kelimeyi ara sıra unutup daha sonra hatırlamak yaşla birlikte yaygındır. Bellek sorunları sık yaşandığında, kötüleştiğinde veya fatura ödemek, yemek yapmak ya da eve giden yolu bulmak gibi günlük işleri engellediğinde durum daha endişe vericidir.
Depresyon demansa benzeyebilir mi?
Evet. Depresyon bilinç bulanıklığına, dikkat zayıflığına ve bellek sorunlarına yol açabilir ve aynı zamanda daha yüksek demans riskiyle ilişkilidir. Doktor, her bellek değerlendirmesinin bir parçası olarak ruh hâlini de değerlendirmelidir. Depresyon tedavi edildiğinde bellek çoğu zaman düzelir.
Alzheimer hastalığı kalıtsal mıdır?
Çoğu durumda tek bir genetik neden yoktur. Anne, baba veya kardeşte Alzheimer hastalığı olması riski artırır ve APOE e4 gen varyantı da riski yükseltir, ancak taşıyıcıların çoğunda hastalık hiç gelişmez. Üç gendeki (APP, PSEN1 ve PSEN2) nadir varyantlar, genellikle 65 yaşından önce başlayan kalıtsal formlara neden olur. NIA, genetik testlerin Alzheimer hastalığını teşhis etmek veya öngörmek için rutin olarak kullanılmadığını belirtir. Bir doktor veya genetik danışman ailesel riski sizinle konuşabilir.
Bellek sorunları için ne zaman doktora gitmeliyim?
Bellek veya düşünmedeki değişiklikler sizin ya da başkalarının dikkatini çekiyorsa, kötüleşiyorsa veya günlük yaşamı etkiliyorsa doktora gidin; herhangi bir ani değişiklikte ise acil tıbbi yardım alın. Neden stres veya çökkün ruh hâli gibi görünüyorsa ve sorunlar birkaç haftadan uzun sürüyorsa bir kontrol randevusu alın.
Kaynaklar
- US National Institute on Aging. What Are the Signs of Alzheimer's Disease? nia.nih.gov
- US National Institute on Aging. Memory Problems, Forgetfulness, and Aging. nia.nih.gov
- US National Institute on Aging. Cognitive Health and Older Adults. nia.nih.gov
- US National Institute on Aging. Alzheimer's Disease Genetics Fact Sheet. nia.nih.gov
- US National Institute on Aging. How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? nia.nih.gov
- World Health Organization. Dementia, fact sheet. who.int
- US Centers for Disease Control and Prevention. About Alzheimer's Disease. cdc.gov
- MedlinePlus Medical Encyclopedia. Delirium. medlineplus.gov
- MedlinePlus. Stroke. medlineplus.gov
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır ve kişinin geçmişini bilen bir doktorun değerlendirmesinin yerini tutmaz. Ani bilinç bulanıklığı veya inme belirtileri olan herkesin acil bakıma ihtiyacı vardır.
