Önemli noktalar
- Osteoporoz (kemik erimesi) kemiği öyle zayıflatır ki ayakta dururken düşmekle, hatta eğilmek, bir şey kaldırmak ya da öksürmekle bile kırılabilir. Genellikle bir kemik kırılana kadar hiçbir belirti vermez. En sık etkilenen bölgeler kalça, omurga ve el bileğidir.
- Uluslararası Osteoporoz Vakfı (IOF), dünya genelinde 50 yaş üstü her 3 kadından 1'inin ve her 5 erkekten 1'inin osteoporoz nedeniyle bir kemiğini kıracağını tahmin etmektedir. Dünya Osteoporoz Günü her yıl 20 Ekim'de düzenlenir.
- Tarama kuralları ülkeden ülkeye değişir. USPSTF (2025), 65 yaş ve üzerindeki tüm kadınlara ve riski artmış daha genç menopoz sonrası kadınlara kemik yoğunluğu ölçümü önerir. NICE (Birleşik Krallık, 2026) değerlendirmeyi yaş, cinsiyet ve risk faktörlerine dayandırır ve FRAX ya da QFracture kullanır.
- İlk kırılganlık kırığı, bir sonraki kırığın en güçlü uyarı işaretidir. 50 yaş ve üzerinde olup basit bir düşmeyle kemiği kırılan herkesin kırık riski değerlendirilmelidir.
- Uzun süreli glukokortikoid kullanımı (steroid tabletler), kemik kaybının önemli ve sıklıkla gözden kaçan bir nedenidir.
- Ani sırt ağrısı, boy kısalması veya yeni ortaya çıkan kamburluk bir omurga (vertebra) kırığı olabilir ve kontrol ettirilmelidir.
Osteoporoz nedir
Osteoporozda kemik yoğunluğu ve kütlesi azalır, iç yapısı zayıflar; bu nedenle kemikler daha kolay kırılır. Kırılganlık kırığı, sağlıklı bir kemiği normalde kırmayacak bir kuvvetle, örneğin ayakta dururken düşmeyle oluşan kırıktır.
Kırıkların ciddi sonuçları vardır. USPSTF, kalçasını kıran kişilerin yalnızca %40 ile %60'ının önceki hareket yeteneğini ve günlük işlerini yürütebilme becerisini yeniden kazandığını belirtmektedir.
Kimler risk altında
NIAMS şu risk faktörlerini sıralar:
- Cinsiyet ve yaş: Kadınların kemikleri daha küçüktür ve doruk kemik kütleleri daha düşüktür. Pek çok kadında kemik kaybı menopozdan bir iki yıl önce başlar. Erkekler de risk altındadır, özellikle 70 yaşından sonra.
- Vücut yapısı: İnce ve küçük kemik yapılı kişilerin kaybedebilecekleri kemik daha azdır.
- Aile öyküsü: Osteoporozu olan ya da kalça kırığı geçirmiş bir ebeveyn.
- Hormonlar: Menopoz sonrasında düşük östrojen, hormon bozuklukları veya aşırı egzersiz nedeniyle adet görememe ve erkeklerde düşük testosteron.
- Beslenme: Düşük kalsiyum ve D vitamini alımı, çok kısıtlayıcı diyetler veya yetersiz protein alımı.
- Yaşam tarzı: Hareketsizlik veya uzun süre kıpırdayamama, kronik ağır alkol kullanımı ve sigara.
İkincil nedenler: ilaçlar ve hastalıklar
NICE NG259, daha yüksek kırık riskiyle ilişkili hastalık ve ilaçları sıralar. Bunlar arasında şunlar vardır:
- Glukokortikoidler: NICE, günde 5 mg veya daha fazla prednizolonun (ya da eşdeğerinin) 3 aydan uzun süre güncel ya da sık kullanımını veya daha yüksek dozlarla tekrarlanan kürleri önemli bir risk faktörü olarak kabul eder. Böbrek üstü bezi yetmezliği için verilen yerine koyma dozları bunun dışındadır.
- Hormon düzeyini düşüren kanser tedavileri: meme kanseri için aromataz inhibitörleri ve prostat kanseri için androjen baskılama tedavisi.
- Diğer ilaçlar: antikonvülzanlar (sara ilaçları), seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI'lar), tiazolidindionlar, proton pompası inhibitörleri ve antiretroviral ilaçlar.
- Endokrin: erken menopoz veya erken over yetmezliği, hipogonadizm, hipertiroidi, hiperparatiroidi, hiperprolaktinemi, Cushing hastalığı ve tip 1 veya tip 2 diyabet.
- Sindirim sistemi ve karaciğer: çölyak hastalığı, Crohn hastalığı ve diğer inflamatuvar bağırsak hastalıkları, kronik karaciğer hastalığı, kronik pankreatit ve diğer emilim bozukluğu nedenleri.
- Diğer: romatoid artrit ve diğer inflamatuvar artritler, multipl miyelom, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, Parkinson hastalığı, hareketsizliğe yol açan inme veya multipl skleroz, anoreksiya nervoza veya düşük BMI (vücut kitle indeksi) ve evre 4 ve 5 kronik böbrek hastalığı.
Mümkün olduğunda nedeni tedavi edin veya ilacı gözden geçirin. Uzun süreli glukokortikoid gerekiyorsa NIAMS, osteoporozu önleyen veya tedavi eden ilaçların bunlarla birlikte kullanılabileceğini belirtmektedir.
Kimler değerlendirilmeli: kılavuzlar ülkeye göre farklıdır
USPSTF (ABD, 2025)
- 65 yaş ve üzeri kadınlar: kırık riski aracıyla birlikte ya da olmadan, DXA kemik yoğunluğu ölçümüyle tarama (B derecesi).
- 65 yaş altı menopoz sonrası kadınlar: önce düşük vücut ağırlığı, kalçasını kırmış bir ebeveyn, sigara veya aşırı alkol gibi risk faktörlerini kontrol edin. Bir veya daha fazlası varsa, ölçüm yapılıp yapılmayacağına karar vermek için bir risk aracı kullanın (B derecesi).
- Erkekler: taramayı önermek ya da önermemek için kanıtlar yetersizdir (I bildirimi).
Bu öneriler, bilinen osteoporozu veya önceden kırılganlık kırığı olmayan kişiler içindir. Uzun süreli glukokortikoid kullanımı, kanser veya metabolik kemik hastalığına bağlı kemik kaybı gibi ikincil osteoporozu kapsamaz; bu durum ayrıca değerlendirilmelidir.
NICE (Birleşik Krallık, NG259, 2026)
- Daha önce kırılganlık kırığı geçirmiş veya yukarıda tanımlandığı şekilde sistemik glukokortikoid kullanan 50 yaş ve üzerindeki herkesi ve tüm menopoz sonrası kadınları değerlendirin.
- 65 yaş ve üzerindeki tüm kadınları ve 75 yaş ve üzerindeki tüm erkekleri değerlendirmeyi düşünün. Ayrıca son bir yılda 2 veya daha fazla kez düşmüş, birinci derece bir yakını kalçasını kırmış, BMI değeri 18,5'in altında olan, halen sigara içen, haftada 14 birimden fazla alkol tüketen veya yukarıdaki listeden başka bir risk faktörü bulunan 50-74 yaş arası kişiler ve 65 yaş altı menopoz sonrası kadınlar için de değerlendirmeyi düşünün.
- Kalça veya omurga kırılganlık kırığı ya da 2 veya daha fazla majör osteoporotik kırık geçirmiş 50 yaş altı kişileri (veya menopoz öncesi kadınları) değerlendirin.
Kırık riski nasıl ölçülür
FRAX, 40-90 yaş arası kişilerde kalça kırığı veya majör osteoporotik kırık olasılığını 10 yıllık dönem için, kalça kemik yoğunluğuyla birlikte ya da olmadan klinik risk faktörlerini kullanarak tahmin eder. Ülkeye özgü sürümleri vardır. USPSTF, FRAX'ın kemik yoğunluğuyla birlikte kullanıldığında riski her birinin tek başına olduğundan daha iyi öngördüğünü belirtmektedir. NICE, FRAX veya QFracture kullanılmasını, kişinin bakımı boyunca aynı aracın kullanılmasını ve 30-39 yaş arası kişiler için QFracture'ı önerir.
DXA taraması, genellikle kalça ve omurgada kemik mineral yoğunluğunu ölçer. Menopoz sonrası kadınlarda ve 50 yaş ve üzeri erkeklerde sonuç bir T skorudur (NIAMS):
- -1 veya üzeri: normal kemik yoğunluğu
- -1 ile -2,5 arası: düşük kemik yoğunluğu (osteopeni)
- -2,5 veya altı: osteoporoz aralığı
T skorundaki her 1 puanlık düşüşle kırık riski 1,5 ile 2 kat artar. Menopoz öncesi kadınlarda ve 50 yaş altı erkeklerde Z skoru kullanılır; -2,0 veya daha düşük bir Z skoru, başka bir nedene bağlı kemik kaybını düşündürür.
Tedavi ilkeleri
NICE, 10 yıllık kırık riski, kemik yoğunluğu, önceki kırıkların sayısı ve yeri ile diğer risk faktörlerine dayanan ortak bir karar önerir. Örneğin, daha önce kalça veya omurga kırılganlık kırığı geçirmiş, T skoru -2,5 veya altında olan ya da çok yüksek doz glukokortikoid (3 ay veya daha uzun süre günde 15 mg veya daha fazla prednizolon) kullanan 50 yaş ve üzeri kişilerde veya menopoz sonrası kadınlarda tedavinin düşünülmesini önerir. FDA tarafından onaylanan ilaç grupları arasında bifosfonatlar, denosumab (bir RANKL inhibitörü), paratiroid hormon analogları, bir sklerostin inhibitörü, bir seçici östrojen reseptör modülatörü ve önleme amacıyla östrojen bazlı hormon tedavisi bulunur (NIAMS). Hangi ilaç kullanılırsa kullanılsın kalsiyum, D vitamini ve egzersiz tedavinin bir parçası olmaya devam eder.
Prospektüsteki iki nokta güvenlik açısından önemlidir:
- Ağızdan alınan bifosfonatlar (örneğin alendronat) aç karnına, sade suyla, yiyecek, içecek veya diğer ilaçlardan en az 30 dakika önce alınmalı ve en az 30 dakika dik durulmalıdır. Yemek borusunun boşalmasını geciktiren yemek borusu bozukluklarında, 30 dakika boyunca dik oturamama veya ayakta duramama durumunda ve düzeltilmemiş düşük kalsiyumda kullanımları kontrendikedir. Çene osteonekrozu ve uyluk kemiğinde atipik kırıklar, bildirilmiş nadir zararlardır.
- Denosumab her 6 ayda bir uygulanır. Başka bir kemik ilacına geçilmeden kesilmesinin ardından çoklu omurga kırıkları görülmüştür; bu nedenle dozlar atlanmamalı ve her türlü bırakma planlanmalıdır. Gebelikte ve düzeltilmemiş düşük kalsiyumda kontrendikedir; ileri böbrek hastalığında (eGFR 30'un altında) ciddi kalsiyum düşüklüğü gelişebilir.
Düşmeleri önlemek ve kemiği korumak
- Egzersiz: USPSTF (2024), riski artmış 65 yaş ve üzeri yetişkinlerde düşmeleri önlemek için egzersiz önerir (B derecesi). En etkili programlar yürüme, denge ve fonksiyonel eğitimi içerir ve çoğu zaman kuvvet antrenmanıyla birlikte uygulanır.
- Kişiyi bir bütün olarak değerlendirin: USPSTF, duruma göre denge, yürüyüş, görme, ayakta kan basıncı, ilaçlar, evdeki tehlikeler, bilişsel durum ve ruh hâlinin değerlendirilmesinin önerilmesini tavsiye eder.
- Beslenme: süt ürünleri, bok choy (Çin lahanası) gibi yeşil yapraklı sebzeler, kılçıklı konserve balık veya zenginleştirilmiş gıdalardan kalsiyum, ayrıca yeterli D vitamini ve protein. NIAMS, 51 yaşından itibaren kadınlar ve 70 yaş üstü herkes için günde 1.200 mg kalsiyum, 70 yaş üstünde ise 800 IU D vitamini önermektedir.
- Yaşam tarzı: sigarayı bırakın ve alkolü sınırlayın.
- Osteoporozu olan kişiler yüksek darbeli egzersizlerden kaçınmalıdır.
Uyarı işaretleri: ne zaman kontrol ettirmelisiniz
- belirgin bir neden olmadan ya da hafif bir zorlanma, bir şey kaldırma veya öksürme sonrasında ani ya da şiddetli sırt ağrısı veya kaburgaların çevresine yayılan ağrı: olası omurga kırığı
- boy kısalması (NICE, 4 cm'den fazlasını bir işaret olarak kabul eder) veya yeni kamburluk ya da sırtta yuvarlaklaşma
- 50 yaş ve üzerinde ayakta dururken düşme sonrası herhangi bir kemik kırığı
- bifosfonat veya denosumab kullanırken yeni başlayan uyluk ya da kasık ağrısı (olası atipik femur kırığı) veya yeni çene sorunları (çene osteonekrozu bildirilmiştir)
- kaçırılmış veya zamanı geçmiş bir denosumab enjeksiyonu
Sık sorulan sorular
Osteoporoz ağrı yapar mı?
Kendi başına yapmaz. Genellikle bir kemik kırılana kadar belirti vermediği için sessiz hastalık olarak adlandırılır. Ağrı, boy kısalması veya kamburluk, bir kırığın zaten gerçekleşmiş olduğu anlamına gelebilir.
Basit bir düşmede bileğimi kırdım. Kemik ölçümü yaptırmalı mıyım?
Kırık riski değerlendirmesi isteyin. Önceki bir kırılganlık kırığı, yeni bir kırığın en güçlü öngörücülerinden biridir ve NICE, böyle bir kırık geçirmiş 50 yaş ve üzerindeki herkesin değerlendirilmesini önerir.
Erkeklerde osteoporoz görülür mü?
Evet, özellikle 70 yaşından sonra veya düşük testosteron, steroid kullanımı ya da prostat kanseri için hormon tedavisi varsa. USPSTF erkeklerin rutin taranması için yeterli kanıt bulamamıştır, ancak risk faktörü olan veya kırılganlık kırığı geçirmiş erkekler değerlendirilmelidir.
Steroidli inhalerler de bu kapsama girer mi?
NICE'ın risk faktörü sistemik glukokortikoidleri, yani tablet veya enjeksiyon şeklinde, 3 aydan uzun süre günde 5 mg veya daha fazla prednizolon kullanımını ya da tekrarlanan yüksek doz kürleri ifade eder. Tedavinizin bu kapsama girip girmediğinden emin değilseniz, ilacı reçete eden hekime danışın.
Kaynaklar
- US Preventive Services Task Force (USPSTF). Osteoporosis to Prevent Fractures: Screening, 14 Ocak 2025. uspreventiveservicestaskforce.org
- US Preventive Services Task Force (USPSTF). Falls Prevention in Community-Dwelling Older Adults: Interventions, 4 Haziran 2024. uspreventiveservicestaskforce.org
- NICE. Osteoporosis: risk assessment (NG259), 2026. nice.org.uk/guidance/ng259
- ABD Ulusal Artrit, Kas-İskelet ve Deri Hastalıkları Enstitüsü (NIAMS). Osteoporosis. niams.nih.gov
- NIAMS. Osteoporosis: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take. niams.nih.gov
- NIAMS. Bone Mineral Density Tests: What the Numbers Mean. niams.nih.gov
- Uluslararası Osteoporoz Vakfı (International Osteoporosis Foundation). About osteoporosis. osteoporosis.foundation
- ABD FDA onaylı prospektüs bilgileri: alendronat sodyum (Binosto) ve denosumab (Prolia). DailyMed, Prolia; DailyMed, Binosto
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır ve geçmişinizi, ilaçlarınızı ve yerel kılavuzları bilen bir hekimin veya eczacının önerisinin yerini tutmaz.
